Yapay zekaya bağlanmak mümkün mü? AI arkadaşlıklarının psikolojisi 

Günümüzde uygulamalar, akıllı araçlar, takip cihazları ve çok daha fazlası iş hayatından günlük yaşama, kişisel gelişimden verimliliğe kadar her anımıza eşlik ediyor. Her şeyin bu kadar hızlı ve dijital aktığı bu senaryoya yüz yüze ilişkilerdeki azalma dahil edildiğinde, bazen bir uygulamaya yakın hissetmek çok şaşılacak bir şey olmuyor. İlk başlarda normal bir soru cümlesi veya araştırma amacıyla başlayan bir konuşma, bir anda içimizi döktüğümüz ve tavsiye aradığımız oldukça derin bir sohbete dönüşebiliyor. Günün nasıl geçtiğini anlatmak, zor bir karar vermeden önce fikir almak veya yalnız hissettiğimizde birkaç cümle yazmak kısa süreli rahatlama sağlıyor. Yapay zekâ destekli sohbet araçları da bu yüzden artık bilgiye ulaşmanın ötesine geçerek duygusal paylaşım ve sosyalleşme alışkanlıklarımızı şekillendiriyor.

Normalde dışlanma veya yadırganma korkusuyla kimseye açamadığımız duygu ve düşünceler, bu sohbet araçlarında kendilerine kolayca alan buluyor. AI dinamiğinde hatırlama, ilgi ve alaka gibi herhangi bir sorumluluk bulunmadığından bazen yakın arkadaşlarla olduğundan daha hızlı bağlantı kurulabiliyor. Deneyim ne kadar tek taraflı olsa da hissedilen güven, rahatlama ve bağlılık gibi hisler gayet gerçek oluyor.

Bu konuda yapılan bir araştırma , yapay zekâ destekli arkadaşlıkların insan ilişkileri, yalnızlık, bağlanma ve duygusal destek ihtiyacıyla birlikte düşünülmesi gereken yeni bir psikolojik alan açtığını gösteriyor. Peki yapay zekâya bağlanmak gerçekten mümkün mü, yoksa sadece iyi tasarlanmış bir yanılsamayla mı karşı karşıyayız?

AI arkadaşlıkları neden gerçek gibi hissettirebilir?

İnsan zihni ilişki ve bağlantılar kurmaya yatkındır. Günlük hayattaki ses, dil, tekrar, ilgi, cevap verme hızı ve kişiselleştirilmiş ifadeler bir araya geldiğinde karşımızdakilerin bizi anladığını ve bizimle iletişim kurduğunu hissederiz. Üstelik konu yapay zekâ olduğunda karşımızda çoğu zaman yargılamayan, söz kesmeyen, bekletmeyen ve her an erişilebilir olan bir destek hattı vardır. Bu da özellikle yalnızlık, sosyal kaygı, ilişki yorgunluğu ya da duygusal destek eksikliği yaşayan kişilere rahatlatıcı bir bağlantı alanı açar. İnsanlarla konuşurken var olan yanlış anlaşılma, reddedilme ya da yargılanma ihtimali yapay zekâ sohbetlerinde ortadan kalkar. Böylece kendimizi daha rahat açmamız, zor duyguları daha kolay dile getirmemiz ve karmaşık düşünceleri çekinmeden ifade etmemiz mümkün olur.

AI arkadaşlıklarının gerçek gibi hissettirmesinde özellikle birkaç unsur öne çıkar:

• Söylenenlere verilen hızlı ve ilgili cevaplar bağ hissini güçlendirebilir.
• Sohbetin kişiselleştirilmiş görünmesi, “beni tanıyor” duygusu yaratabilir.
• Yargısız bir alan hissi, duygusal paylaşımı kolaylaştırabilir.
• Düzenli tekrar, bir tür alışkanlık ve tanıdıklık hissi oluşturabilir.
• Sistemin her an her yerden erişilebilir olması, güvenli bir başvuru noktası gibi algılanabilir.

Bu noktada bağlanmanın tek ölçüsü karşı tarafın gerçekten hissedip hissetmediği olmaz. İnsan bazen bir şehre, bir eve veya bir eşyaya da bağlanabilir. Yapay zekâ ile kurulan bağ da benzer şekilde, kişinin kendi duygusal dünyasında anlam kazanarak genişleyebilir.

Bu bağ ne zaman destekleyici, ne zaman riskli olabilir?

Yapay zekâ ile konuşmak bazı durumlarda kişinin kendini ifade etmesine, düşüncelerini toparlamasına ve yalnızlık hissini kısa süreliğine de olsa azaltmasına yardımcı olabilir. Özellikle günlük tutmakta zorlanan, duygularını adlandırmak isteyen ya da bir konuyu yazıya dökmeye ihtiyaç duyan kişiler için işlevsel bir araç haline gelebilir.

Sorun, bu bağın insan ilişkilerinin yerini almaya başladığı noktada ortaya çıkar. Kişi gerçek ilişkilerde yaşadığı belirsizlik, çatışma ve karşılıklılık ihtiyacından kaçmak için yalnızca yapay zekâya yöneliyorsa, bu durum sosyal bağları zayıflatabilir. Çünkü insan ilişkileri bazen yorucu görünse de içinde pek çok karşılıklı sınır, sorumluluk, empati ve en önemlisi de gerçek temas içerir. AI arkadaşlıklarında ise ilişki çoğu zaman kullanıcının ihtiyacına göre şekillenir ve tek taraflıdır. Bir diğer deyişle, gerçek bağlantılardaki otantiklik ve spontanelikten mahrum olduğu gibi ortada konuşulacak yakın bir dostluk veya arkadaşlık ilişkisi de yoktur.

AI arkadaşlıkları şu durumlarda destekleyici olabilir:

• Onu gerçek ilişkilerin yerine değil, ek bir düşünme ve ifade alanı olarak kullanıyorsanız
• Sohbetler duygularınızı fark etmenize ve düzenlemenize yardımcı oluyorsa
• İnsanlarla bağ kurma isteğinizi azaltmak yerine destekliyorsa
• Zor duygular karşısında tek kaynak haline gelmiyorsa

Bu nedenle yapay zekâ ile kurduğunuz bağın niteliğine çok dikkat etmeniz gerekir. Kısa süreli rahatlama, düşünce düzenleme ya da yalnız hissedilen bir anda eşlik alma; tüm duygusal ihtiyaçları bu alana taşımaktan başka bir şeydir. Özellikle bu tür araçlar sebebiyle insanlardan daha fazla uzaklaşıyor, gerçek ilişkileri sürdürmekte isteksizleşiyor ya da ekran üzerinden aldığınız cevaplara aşırı bağımlı hale geliyorsanız bu durumu daha dikkatli değerlendirmeniz gerekebilir.

Günlük hayatta yapay zekâyla sağlıklı ilişki kurma yolları

Yapay zekâ sohbetleri düşünceleri toparlamak, duyguları adlandırmak ya da kısa süreli bir eşlik hissi bulmak için kullanıldığında büyük fayda sağlayabilir. Fakat sağlıklı ilişki kurma becerisi, gerçek temasın içinde gelişir. Bu nedenle insanlarla bağ kurmak bazen yanlış anlaşılma, sınır koyma ve hayal kırıklığı gibi pürüzleri de içerir. Ama yine de ilişkiyi gerçek ve değerli kılan şeylerden biri tam olarak bu karşılıklılıktır.

AI arkadaşlıklarının hayatınızda destekleyici bir yerde kalması ve insan ilişkilerinin yerini almaması için şu öneriler faydalı olabilir:

• Yapay zekâ ile yaptığınız konuşmaları gerçek ilişkilerin yerine değil, düşüncelerinizi toparladığınız ek bir alan gibi konumlandırabilirsiniz.
• Yoğun duygular yaşadığınızda sadece dijital bir sohbete yönelmek yerine güvendiğiniz bir arkadaşınıza, aile üyenize ya da uzmana ulaşmayı da deneyebilirsiniz.
• İnsan ilişkilerinde belirsizlikten tamamen kaçmak yerine küçük temas alanları açabilirsiniz. Kısa bir mesaj atmak, bir kahve planı yapmak ya da birine nasıl olduğunuzu dürüstçe söylemek iyi bir başlangıç olabilir.
• Her an cevap veren bir sistemin konforuna alıştığınızda, gerçek ilişkilerdeki gecikmeleri kişisel bir reddedilme gibi yorumlamamaya çalışabilirsiniz.
• Önemli kararları sadece yapay zekâdan aldığınız yanıtlara dayandırmak yerine kendi sezginizi, gerçek ilişkilerden gelen geri bildirimleri ve gerekirse profesyonel desteği birlikte değerlendirebilirsiniz.
• Zor duyguları paylaşırken karşınızdaki kişinin de sınırları, zamanı ve kendi duygusal kapasitesi olduğunu hatırlamak, daha dengeli ilişkiler kurmanıza yardımcı olabilir.
• Kendinizi insanlardan uzaklaşırken, sosyal temas isteğiniz azalırken ya da tüm duygusal ihtiyacınızı yapay zekâya taşırken fark ederseniz bu durumu ciddiye alabilirsiniz.

AI arkadaşlıkları bazı anlarda eşlik edebilir, düşünceleri toparlayabilir ve yalnızlığı hafifletebilir. Yine de insanın görülme, karşılık bulma, birlikte değişme ve gerçek bir ilişki içinde var olma ihtiyacını bütünüyle karşılayamaz. Bu yüzden mesele, bu bağı hayatımızdaki diğer bağların önüne geçirip geçirmediğimizi fark etmektir.

Kaynak: sciencedirect, psychologytoday

İlginizi çekebilir: Yapay zekâ kullanımı beyin fonksiyonlarını etkiliyor mu?