Psikoz gerçeklik ile olan bağlantının kaybını ifade eder. Halüsinasyonlar ve sanrılar en yaygın belirtileri arasındadır. Psikoz şizofreni ve bipolar bozukluk gibi pek çok rahatsızlıkta mevcut olabilir.

Psikoz sahibi insanlar düşünce ve algılarında bozulmalar yaşarlar ve bu nedenle dünyayı farklı şekilde görürler. Pek çok tıbbi ve nörolojik rahatsızlığın yaygın bir belirtisidir.

Psikoz herkesi etkileyebilir. Sadece ABD’de her sene 100.000 genç insanın psikoz tanısı aldığı belirtiliyor ve her 100 insandan 3 tanesinin ömrü boyunca en az bir defa psikoz nöbeti geçirdiği aktarılıyor.

Önemli not: Bu yazıda yer verilen tüm bilgi ve öneriler bilimsel destekli makaleler baz alınarak, genel bilgilendirme amaçlı hazırlanmış olup herhangi bir uzman tavsiyesi içermemektedir. Sayfa içeriğinde tedavi edici sağlık hizmetine yönelik bilgiler içeren öğelere yer verilmemiştir. Tanı ve tedavi için mutlaka hekiminize başvurun.

Psikoz nedir?

Psikoz kişinin düşünce ve algılarını etkiler. Bilgiyi işleme süreçlerini değiştirir ve bu nedenle gerçek olan ile olmayanı ayırma kabiliyetini azaltır.

Psikoza sahip bireyler orada olmayan şeyleri duyabilir, görebilir, koklayabilir, tadabilir veya hissedebilirler. Garip fikirlere inanç duyabilirler. Örneğin birisinin onları izlediğini veya kovaladığını düşünebilirler.

Psikoz kişiye gerçek gibi görünür ve hissettirir. Birey psikozda olduğunu fark etmeyebilir. Bu da ezici ve kafa karıştırıcı bir deneyim olur. Bazen belirtiler kişinin kendine zarar vermesine yol açabilirler. Nadiren de olsa başkasına da zarar verilebilir. Psikoz şizofreninin ve bazı diğer psikotik bozuklukların temel belirtilerinden bir tanesidir. Ayrıca madde kullanımı ve ruh hali bozukluklarıyla birlikte de görülebilir.

Psikoz belirtileri

Psikoz sebebine bağlı olarak hızlıca veya yavaşça ortaya çıkabilir, kişinin düşünce ve algılarında aşamalı bir değişim olabilir. Ayrıca hafif ve ağır da olabilir. Bazı durumlarda ilk başta hafiftir ancak zamanla yoğun hale gelir. Psikozda pek çok belirti görülse de genelde iki temel deneyimden birisi görülür. Aşağıda psikozun erken uyarı işaretleri ve en yaygın iki belirtisi bulunuyor.

Erken dönem işaretleri

Erken dönem veya ilk psikoz nöbeti, kişinin psikozu ilk yaşamaya başladığı dönemdir. Belirtileri normal davranışlardan ayırmak zor olabilir. Bunlar arasında şunlar var:

• İş ve okul performansında ciddi düşüş
• Konsantrasyon ve açık düşünme zorluğu
• Başkalarına karşı rahat olamamak ve şüphecilik
• Duygusuzluk veya güçlü, uygunsuz duygulara sahip olmak
• Sosyal olarak içe kapanma
• Kendine bir anda bakmamaya başlama

DSM-5’e göre psikozda aşağıdaki kategorilerden en az bir tanesinde anormallikler vardır:

• Halüsinasyonlar: Sebep olacak uyaran mevcut olmadığı halde kişinin gerçekçi bir deneyim yaşaması.
• Sanrılar: Kişinin kanıt olmamasına rağmen inandığı güçlü ama yanlış inançlar.
• Organize olmayan düşünce: Mantıksız, alakasız ve gevşek bağlardan oluşan düşüncelere sahip olmak. Kişinin düşünce süreçleri konuda sapabilir. Konuşması başkaları için anlam ifade etmiyor olabilir.
• Katatoni: Kişi tepki vermez hale gelebilir veya uyaranlara karşı gelebilir, istemsiz hareketler ve anlamsız aktiviteler olabilir.
• Organize olmayan davranışlar: Durumlara verilen uygunsuz ve beklenmedik duygusal tepkiler.
• Negatif belirtiler: Duygular, kelimeler, hareketler ve motivasyonda azalma.

Halüsinasyonlar

Halüsinasyonlar kişinin orada olmayan bir şeyi duyması, görmesi, hissetmesi, koklaması veya tatmasıdır. Ancak özellikle sesli halüsinasyonların en yaygını oldukları belirtiliyor. Sesli halüsinasyona sahip olan birisi gerçek olmadığı halde gerçek gibi şeyler duyar ve onlara inanır.

Kişi anlamsız sesler veya düzgün konuşmalar duyabilir. Bunların kulaklarından geldiğini düşünür veya doğrudan zihnine geldiğini düşünebilir. Sesler duymak çok rahatsız edici olabilir ve özellikle bu sesler tehdit edici, emredici, küçük düşürücü olduklarında sıkıntı olur. Kişinin eylemlerini etkileyebilir ve kendine, başkalarına zarar vermesine sebep olabilir. Ayrıca intiharı da tetikleyebilir.

Sanrılar

Kişi psikotik nöbette sanrılara sahip olabilir. En yaygın olanları şöyle:

• Erotomanyak sanrılar: Başka birisinin ona aşık olduğu inancıdır.
• Büyüklük sanrısı: Kişinin özel bir gücü veya otoritesi olduğuna dair güçlü bir inançtır.
• Düşünce yayma: Kişinin düşüncelerini yaydığına ve başkalarının bunu algıladığına inanmasıdır.

Kişi ayrıca şunları da yaşayabilir:

• Depresyon
• Anksiyete
• Sosyal geri çekilme
• Motivasyonsuzluk
• Genel işlev bozukluğu
• Odaklanma problemleri
• Uyku problemleri

Psikoz ne kadar sürer?

Kişinin psikozunun süresi türüne göre değişir.

Madde veya ilaç kaynaklı psikoz genelde madde kişiden çıktığı anda biter. Ancak bazı maddelerden kaynaklanan psikoz haftalar boyunca sürebilir. Kısa bir psikotik bozukluk genelde bir aydan daha kısa sürer. DSM-5’e göre şizofrenisi olan insanlarda psikoz 1 ay veya daha uzun süre boyunca bu dönemin büyük kısmında var olmalıdır.

Psikoz teşhisi

Psikoz bir hastalık değildir. Genelde başka bir hastalığın belirtisidir. Psikoza sebep olan şeyi tespit etmek için doktor detaylı bir geçmiş incelemesi yapar.

Bunun için kişinin kişisel, ailevi, tıbbi, kültürel, sosyal ve dini geçmişi incelenebilir. Kişinin psikotik belirtilerinin süresi, şiddeti, gidişatı hakkında da sorgulamalar yapılır.

Doktor ayrıca bir fizik muayene de yapacaktır.

Eğer işaret ve belirtiler başka bir rahatsızlığa işaret ediyorlarsa doktor aşağıdakiler gibi testler talep edebilir:

• Tam kan sayımı
• Metabolik profil
• Tiroid işlev testi
• İdrar toksikoloji testi
• Paratiroid, kalsiyum, niasin, b12 ve folat ölçümleri

Doktor ayrıca bel soğukluğu ve HIV testi de isteyebilir. Beyin taraması kişide yoğun bir baş ağrısı, kafa travması gibi sorunlar yoksa istenmez.

Ayrıca aşağıdaki faktörler de dikkate alınırlar:

• Madde ve ilaç kullanımı
• Baş yaralanması
• Ms ve beyin tümörü gibi diğer tıbbi rahatsızlıklar

Eğer işaretler psikiyatrik bir sebebe işaret ediyorlarsa, DSM-5’e göre tanı konulur.

Psikozun sebepleri

Psikoz çeşitli faktörlerden kaynaklanabilir. Bir ruh hastalığının belirtisi de olabilir. Delüzyonel bozukluk veya şizotipikal bozukluk gibi bozukluklar da psikozu belirti olarak paylaşırlar.

Çalışmalara göre genetik ve çevresel faktörlerin bir kombinasyonu psikoza sebep olabiliyor. Bazı çevresel faktörler kişinin psikoz riskini arttırabiliyorlar ve bunlar şöyle:

• Gebelik ve doğum komplikasyonları ile enfeksiyonlar
• Gebelikte yetersiz beslenme ve stres
• Çocuk istismarı
• Çocuklukta baş yaralanması
• Migren
• İlaçların yanlış kullanımı

Diğer yaygın psikoz sebepleri şöyle:

• Beyindeki değişimler
• Alkol ve madde kullanımı
• Genel tıbbi rahatsızlıklar
• Bazı psikiyatrik ve nörolojik rahatsızlıklar
• Belli reçeteli ilaçlar
• Cinsiyet hormonları
• Uykusuzluk

Savaş, cinsel saldırı ve ölüm gibi bazı travmatik olaylar da psikotik nöbetleri tetikleyebilirler.

Beyne ne olur?

Psikozun ortaya çıkma mekanizmaları tam olarak açık değil ancak pek çok çalışmada beyin kimyasallarındaki dengesizliklerden bahsediliyor.

Psikozun görünür belirtilerinin fazla dopamin aktivitesinden, ayrıca glutamat reseptörlerinin aktivitesindeki azalmadan kaynaklandığı belirtiliyor.

Bazı çalışmalara göre beyinde GABA ve asetilkolin dengesizlikleri de psikoza sebep olabiliyorlar.

Psikoz tedavisi

Psikoz yaşayan herkes acil tıbbi tedavi almalıdır. Tedavi hem uzun hem de kısa vadede fayda sağlayacaktır.

Antipsikotik ilaçlar

Antipsikotik ilaçlar psikotik hastalıklara sahip olanlar için birincil tedavidirler. Bu ilaçlar şizofreni gibi psikotik rahatsızlıklarda belirtileri azaltırlar. Ancak altta yatan sebebi tedavi etmezler. Kişi bu ilaçları ancak doktor gözetiminde kullanabilir çünkü yan etkileri olabilir. Doktor aynı zamanda psikoza sebep olan altta yatan rahatsızlıkları da tedavi edecektir. Mümkünse aile desteği de faydalı olacaktır.

Şizofreninin akut ve devamlı aşamaları

Şizofrenide antipsikotik tedavinin iki aşaması vardır:

Akut aşama: Şizofreninin akut aşamasında kişinin tedavi için hastanede kalması gerekir.

Bazen doktor hızlı bir yatıştırıcı verir. Kişinin rahatlaması ve başkaları veya kendine zarar vermesi engellenir.

Devamlı aşama: Bu aşamada kişi hastanede kalmaz ancak uzmanlar antipsikotik ilaçlar yazarak gelecek nöbetleri önlerler. İlaçları bırakmak tekrara sebep olabilir.

Psikoterapi müdahaleleri ve danışmanlıklar ile şizofreni yahut psikotik rahatsızlıklara sahip olanlar fayda görebilirler.

Psikoz türleri

Şizofreniye ek olarak diğer psikotik bozukluklar da psikoza sebep olabilirler. DSM-5’e göre bunlar şöyle:

• Şizoaffektif bozukluk: Şizofreniye benzer ancak ruh hali bozukluklarının olduğu dönemler vardır.
• Kısa psikotik bozukluk: Stresli bir yaşam olayında 1 aydan az sürer ve geri dönmez.
• Sanrı bozukluğu: Kişi mantıksız bir şeye güçlüce inanır ve genelde bunun gerçeklikle bir bağı yoktur.
• Bipolar psikoz: Bipolar bozukluğa sahip bazı insanlar dönemsel olarak psikoz yaşayabilirler.
• Ağır depresyon: Majör depresif bozuklukta psikotik özellikler olabilirler.
• Doğum sonrası psikoz: Doğumdan sonra ortaya çıkar.
• Madde kullanımı kaynaklı psikoz: Alkol, uyuşturucu ve bazı reçeteli ilaçların kullanımından kaynaklanır.

Psikoz aşağıdakiler gibi bazı diğer bozuklukların da bir sonucu olabilir:

• Beyin tümörü veya kisti
• Bunama, Alzheimer
• Parkinson hastalığı ve huntington hastalığı gibi nörolojik rahatsızlıklar
• Hıv ve beyni etkileyebilen diğer enfeksiyonlar
• Bazı epilepsi türleri
• Sıtma
• Bel soğukluğu
• İnme
• Düşük kan şekeri
• Ms
• Stres

Psikoz kişinin gerçeklik ile bağının koptuğu bir belirtiler toplamıdır. Halüsinasyon ve sanrılar genelde ona eşlik ederler.

Kişi altta yatan başka rahatsızlıklar, travma ve enfeksiyonlardan dolayı psikoz yaşayabilir.

Psikotik nöbet yaşamak rahatsız edicidir ancak tedavi ile belirtiler kontrol altına alınabilirler.

Eğer psikoz yaşadığınıza dair endişeleriniz varsa hemen acile ulaşmanız gerekir.

Önemli not: Bu yazıda yer verilen tüm bilgi ve öneriler bilimsel destekli makaleler baz alınarak, genel bilgilendirme amaçlı hazırlanmış olup herhangi bir uzman tavsiyesi içermemektedir. Sayfa içeriğinde tedavi edici sağlık hizmetine yönelik bilgiler içeren öğelere yer verilmemiştir. Tanı ve tedavi için mutlaka hekiminize başvurun.

Kaynak: medicalnewstoday

İlginizi çekebilir: Bilimin kabul ettiği kişilik bozuklukları ve özellikleri