Beklenti etkisi (expectancy effect) nedir?

Daha önce inançlarınızın gerçekliği şekillendirebildiğini düşünmüş müydünüz? Olayların tam da düşündüğünüz gibi gerçekleştiği hissine kapılmanız da buna dahil. Örneğin, bir iş görüşmesine girmeden önce bu görüşmenin çok kötü geçeceğini düşündünüz ve gerçekten de olumsuz dönüş aldınız. Bu tarz deneyimler, bazı zamanlarda şanssızlıktan ziyade bilinçaltına dayanabiliyor. Beklenti etkisi de bu durumu açıklıyor. Bu yazımızda, beklenti etkisinin ne olduğunu sizler için kaleme aldık. 

Beklenti etkisi nedir ve nasıl işler? 

İngilizce’de ‘’expectancy effect’’ olarak bilinen beklenti etkisi, bir şey hakkındaki inançların davranışları bu inançları gerçeğe dönüştürecek şekilde etkilemesiyle ortaya çıkıyor. Buradaki şey, bir insan, olay veya durum olabiliyor. Beklenti etkisine göre, insan zihni bir sonraki aşamada yaşanacaklar için zemini hazırlıyor. Bu durum, beklentilerin davranışları şekillendirdiğini öne sürüyor. Davranışlar da sonucu belirliyor.   

Beklenti etkisi, insan ilişkilerinden egzersiz performansına kadar pek çok alanda karşımıza çıkabiliyor. Örneğin, yeni biriyle tanışacağınızı düşünün ve bu kişi hakkındaki ilk izleniminiz olumsuzsa ona farkında olmadan soğuk davranabilirsiniz. Soğukluğunuza karşı da benzer bir tepki alabilirsiniz ve bu doğrultuda bahsi geçen kişi hakkındaki olumsuz görüşünüz pekişebilir. Bir diğer yandan, bu örnek etkileşimin tonunu aslında bizzat sizin beklentinizin belirlediğini algılayabilirsiniz.  

Beklenti etkisine sınıf ortamında da çok fazla rastlanabiliyor. Örneğin, bir öğretmen bir öğrencisinden üstün bir başarı bekliyorsa o öğrenciye daha fazla ilgi gösterebiliyor. Bu durum da öğrencinin öz güvenini ve akademik performansını artırabiliyor. Başka bir öğrenciye zorlanacağını düşünerek daha az destek sunmak ise o öğrencinin performansının düşmesine yol açabiliyor. Bu iki örnek, öğretmenin inançları ve beklentilerinin öğrenci performanslarını yönlendirebildiğini gösteriyor.  

Beklenti etkisini nasıl yönetebilirsiniz? 

Beklenti etkisi hem olumlu hem de olumsuz sonuçları destekleyebiliyor. Bu etkinin farkına vararak onun pozitif sonuçlar doğurmasını sağlayabilirsiniz. Peki, nasıl mı? Aşağıdaki stratejileri uygulayarak beklentilerinizi istediğiniz sonuçlara dönüştürebilirsiniz. 

İnançlarınızı sorgulayın 

Aceleci yargılara varmadan önce kendinize bazı sorular sorabilirsiniz; ‘’Neden böyle düşünüyorum?’’ veya ‘’Varsayımımı destekleyen somut kanıtlar bulunuyor mu?’’ sorularını cevaplandırarak inançlarınızı sorgulayabilirsiniz. Bu sorgulama sayesinde, alternatif olasılıkların farkına varabilirsiniz.  

Açık fikirli olun 

İnsanlar ve durumlar hakkında herhangi bir karara varmadan önce onlara bir şans tanıyabilirsiniz. Her şeye açık fikirli bir şekilde yaklaşarak bazı beklentilerinizin ve inançlarınızın hatalı olduğunu fark edebilirsiniz. Bu farkındalık sayesinde de daha olumlu sonuçlara kapı aralayabilirsiniz.  

İçinde bulunduğunuz ana odaklanın 

Geçmiş deneyimlerinizden ders çıkarmanız önemli olsa da onların içinde bulunduğunuz anı tamamen etkilemesine izin vermemelisiniz. Geçmiş bazen anlık yargıları gölgeleyebiliyor ve bu durum olumsuzlukları beraberinde getirebiliyor. Bu yüzden, bir şeyin daha önceden belirli bir şekilde gerçekleşmiş olmasının yine aynı şekilde olacağı anlamına gelmediğini kabul etmelisiniz. Kısacası, içinde bulunduğunuz anda olup bitenlere yoğunlaşmalısınız.  

Empati yapın 

Kendinizi başkalarının yerine koyarak da beklenti etkisi yönetimini geliştirebilirsiniz. Diğer insanların bakış açılarını anlayarak haksız beklenti oluşturma ihtimalini azaltabilirsiniz. Bu ihtimalin azalmasıyla da daha güçlü ve gerçek ilişkiler kurabilirsiniz. 

Beklenti etkisi, derin bir biçimde inanılan şeylerin yaşananları doğrudan etkileyebileceğini gösteriyor. Bir sınav, iş mülakatı, ekip yönetimi ya da ilişki söz konusu olduğunda zihniyet kritik bir önem taşıyor. Bu olguya dair farkındalığınızı geliştirerek sınırlayıcı inançlardan kurtulabilirsiniz. Bu inançları arkanızda bıraktığınız zaman hayatınızda daha olumlu sonuçlar yaratmaya başladığınızı hissedebilirsiniz. 

Yalnızca pozitif düşünmek her sonucu değiştirmeye yetmese de beklentilerin davranışları, kararları ve çevreyle kurulan etkileşimi nasıl şekillendirdiğini fark etmek hayati bir başlangıç. Benliğinize ve olasılıklara daha açık bir biçimde yaklaşarak potansiyelinizi ortaya koyabilirsiniz.  

İlginizi çekebilir: Hayat planladığınız gibi gitmediğinde ne yapmalı?