Sonsuz seçenekler çağında yaşamak: Neden her şeyi kaydediyor ama hiçbir şeyi tüketemiyoruz?

Hayat, bazen elimizdeki imkanların içinde kaybolduğumuz, bitmek bilmeyen bir “erteleme” sarmalına dönüşebiliyor. Dijital dünyanın bize sunduğu o sonsuz menü; sınırsız müzik, tükenmek bilmeyen film listeleri, okunacak yüzlerce kitap ve “bir ara bakarım” diye kenara attığımız binlerce sekme… Sanki hepimiz, devasa bir açık büfenin önünde, tabağımıza asla yiyemeyeceğimiz kadar çok yemek dolduran ama o sırada tabağımızdakilerin çoktan soğuduğunu fark etmeyen o “istifçi” kişilere dönüştük.

Modern insanın en büyük trajedisi bu belki de: Her şeye sahip olma ihtimalimizin olması, hiçbir şeyin tadını tam olarak çıkarma becerimizi elimizden alıyor. “Bunu sonra dinlerim”, “Bunu daha müsait bir zamanda okurum”, “Bunu bir ara denerim” diyerek telefonlarımızı, zihnimizi ve vaktimizi, aslında hiç sahip olamayacağımız bir geleceğe ipotek ediyoruz.

Bu yazımızda, dijital dünyadaki “kaydetme” alışkanlığının psikolojik kökenlerini inceleyecek, seçenek bolluğunun bizi nasıl sürekli ertelemeye ittiğini keşfedecek ve daha az biriktirip daha çok deneyimleyebilmenin neden gerçek tatmine yaklaştırdığını ele alacağız.

Büfe Sendromu: Seçenekler arasında kaybolmak

Kaliforniya’da yapılan reçel deneyi, aslında günümüzdeki “içerik bolluğu” krizinin en net özetidir. 24 çeşit reçelin olduğu bir masada insanlar sadece bakıp geçiyor, kafaları karışıyor ve karar veremiyordu. Ancak seçenek 6’ya indiğinde, insanlar hem daha hızlı karar veriyor hem de aldıkları reçelden gerçek bir keyif aldıkları gözlemlendi. Bizim durumumuz biraz daha karmaşık. Çünkü elimizde 24 reçel değil, milyonlarca seçenek ve dünyanın en tehlikeli tuşu var: “Kaydet”.

Dijital platformlarda “Kaydet” tuşuna basmak, aslında o anki seçim sorumluluğundan kaçmanın en konforlu yolu. “Şimdi seçmem gerekmiyor, tüm masayı elimde tutabilirim” illüzyonu, bizi seçim yapmanın getirdiği o “sahiplenme” duygusundan mahrum bırakıyor. 

“İsteme” ve “hoşlanma”: Beynimiz bizi nasıl kandırıyor?

Nörolojik açıdan baktığımızda, beynimiz “istemek” (wanting) ve “hoşlanmak” (liking) için iki ayrı işletim sistemi kullanır. “İstemek”, o avcı-toplayıcı genlerimizin bize miras bıraktığı, sürekli yeniye ulaşma, daha fazlasını yakalama dürtüsüdür. “Hoşlanmak” ise, ulaştığınız o şeyin tadını çıkarma, sindirme ve deneyimleme sürecidir.

Sorun şu ki, “isteme” mekanizması çok daha baskın olabiliyor. Bir filmi izleme listenize eklediğinizde beyniniz “başardım” sinyali verir; o anlık dopamin artışıyla kendinizi daha iyi hissedersiniz. Ama o filmi gerçekten izlemediğiniz sürece “hoşlanma” gerçekleşmez. Bir düşünün; kaydedilenlerinizde ne olduğunu bile hatırlamadığınız, bir zamanlar büyük bir hevesle “kalp” bıraktığınız kaç içerik var? Bunlar, “asla sahip olmaya dönüşmemiş bir istemenin tortuları” olarak kütüphanenizde tozlanıp gidiyor.

Dijital yavaşlama ihtiyacı: “An”da kalmak

Bazen bir anı kaydetmeye çalışırken, onu yaşamayı kaçırabiliyoruz. Bir konseri telefon ekranından izlemek, gün batımını fotoğraflamak için dakikalarca en doğru açıyı aramak ya da bir müzede eserleri tek tek görüntülemek… Bunların hepsi o anı saklama isteğinden doğuyor. Ancak araştırmalar, bir deneyimi yalnızca kaydetmeye odaklandığımızda, onu zihnimizde daha silik hatırlayabildiğimizi gösteriyor. Çünkü dikkatimiz yaşadığımız ana değil, onu arşivlemeye yöneliyor.

Belki de benzer bir durum dijital hayatımızın tamamında yaşanıyor. Okunacak yazıları, izlenecek filmleri, dinlenecek podcast’leri, gidilecek yerleri ve denenecek tarifleri özenle biriktiriyoruz. Fakat bir süre sonra kendimizi deneyimlerin içinde değil, onları düzenleyen bir arşivin içinde bulabiliyoruz. Hayatı yaşamak yerine, sanki onu gelecekte yaşayacağımız güne hazırlıyoruz.

Tam da bu yüzden son yıllarda “dijital yavaşlama” ya da “yavaş yaşam” gibi yaklaşımlar daha fazla ilgi görüyor. Bunun nedeni teknolojiden tamamen uzaklaşmak istememiz değil; dikkatimizi yeniden kazanma ihtiyacı hissetmemiz. Çünkü gerçek tatmin, daha fazlasını biriktirmekten değil, seçtiğimiz bir deneyimin içinde kalabilmekten geliyor.

Bir şeyi tamamlamanın gücü

Hayatı gerçekten yaşamaya başlamak için elinizdeki her şeyi silip atmanıza, dijital dünyanın tüm bağlarını koparmanıza gerek yok. Çözüm, o sonsuz seçeneklerle dolu büfeyi kapatmak değil; bir tabaktakini bitirmeden diğerine uzanmamayı öğrenmek.

Sürekli “sonra” kavramına sığınan o alışkanlığı kırmak, küçük bir duraksamayla başlar. Bir gün, o ertelediğiniz işe ya da uzun süredir kenarda bekleyen o plana dönüp bakın. Telefonunuzu, listenizi, yapılacaklar notlarınızı bir kenara bırakın. Sadece o ana, o işin içine veya o dostun sesine tüm varlığınızla dahil olun. Yarım bırakılan projeler, tozlanan kitaplar veya “müsait bir zaman” bekleyen o çok kıymetli sohbetler… Hepsi aslında sizin “şu an” yaşama kapasitenizden çalan küçük parçalar. Hayat, biriktirilecek bir kütüphane değil, içinde bizzat yer almanız gereken şimdiki zamandır.

Kaynak: psychologytoday

İlginizi çekebilir: Dijital ölümsüzlük: Yasın yerini alabilir mi?