Akşam yemeği planı yapılır. “Nerede buluşalım?” sorusu havada asılı kalırken biri hızlıca yeni açılan İtalyan restoranını önerir. Öneri makuldür; başlık kapanır. Bir saat sonra kalabalık, yavaş servis ve beklenmedik bir hesapla karşılaşırsınız. Oysa kimse “başka seçenek var mıydı?” diye sormamıştır. Karar, daha bilgi toplanmadan sabitlenmiştir.

Bu küçük sahne, günlük hayatın sıradan bir kararsızlığı değil; zihnin çalışma biçimi için açık bir ipucudur.

Opsiyon-kapanı uyarısı: Erken sabitleme etkisi

Karşılaştığımız bu duruma “erken sabitleme etkisi” denir. Bu etki, karar sürecinde karşılaşılan ilk makul seçeneğin, zihnimizde hızla “nihai doğru” olarak algılanmasıdır.

Zihin, doğası gereği belirsizliğin yükünü azaltmak ister; bu da seçeneklerin hızla daralmasına yol açar. Bu noktadan sonra toplanan yeni veriler, çoğu zaman ilk tercihi doğrulayacak (onaylama yanlılığı) biçimde okunur. ( bu konu ile alakalı diğer bir içerik olarak doğrulama yanlılığı nedir? isimli yazıya gitmek için buradaki linke tıklayabilirsiniz. Böylece opsiyon-kapanı oluşur: Alternatifler daha değerlendirilme şansı bulamadan sessizce sahneden çekilir.

Bu mekanizma yalnızca restoran seçimlerinde değil; kariyer yönelimlerinden akademik tercihlere, ilişki kararlarından içerik üretimi stratejilerine kadar geniş bir alanda görünür. Kişi araştırdığını düşünür; gerçekteyse ilk varsayımını savunuyordur. (Varsayımlarımız neden tehlikeli olabilir? Hangi konularda ‘varsayma ‘’eğiliminde olabiliriz? Bu konuyla alakalı olarak varsayım avı isimli yazıya gitmek için buradaki linke tıklayabilirsiniz. Zihinsel ekonomi, bilişsel esneklik pahasına işler.

Sorun nerede?

Erken sabitleme, iki düzeyde bedel üretir:

1. Keşif kaybı: Olasılık alanı daralır; daha iyi, daha verimli veya daha yaratıcı çözümlere temas edilemez.
2. Zihinsel borç: Eksik bilgiyle verilen kararlar, ileride daha büyük bir “gözden geçirme maliyeti” doğurur.

Erken sabitlemeye karşı pratik çözümler

• Karar penceresi tanımla: “Bugün keşif, yarın seçim.” Keşif ve seçim günlerini ayırmak, ilk seçeneğin yarattığı çapa etkisini zayıflatır.
• En az üç alternatif kuralı: İlk makul seçeneğin yanına iki rakip koyun. Sadece isimlerini yazmak bile dikkati genişletir.
• Zıt hipotez denemesi: “Neden bu seçimi yapmamalıyım?” sorusuna kısa gerekçeler üretin. Bu, onaylama yanlılığını kırmanın en etkili yollarından biridir.
• Geriye dönük kontrol listesi: “Bu kararı hangi veriye dayandırdım? Hangi veriyi toplamadım?” İkisini de yazılı hale getirin.
• Mikro erteleme: Nihai kararı 24 saat ertelemek değil; 20 dakikalık ek bir keşif penceresi açmak. Bu küçük gecikme, büyük kör noktaları aydınlatabilir.

Zihinsel hijyen önerisi

Erken sabitleme çoğu zaman “zihinsel rahatlama” arzusunun bir yan ürünüdür. Kısa vadeli bu rahatlama yerine, orta vadeli netliği hedefleyen küçük ritüeller edinin. Örneğin, karar öncesi “eksik veri listesi” çıkarmak veya “karar sonrası pişmanlık simülasyonu” yapmak opsiyon-kapanını zayıflatır.

İlginizi çekebilir: Stok ve akış zihniyeti ile zamanı anlamak