“Tate-Nori Etkisi”: Bazı şarkılar neden bizi kıpır kıpır yapar?

Müzik ritimleri, sinir sisteminin vücudu hareket ettirme biçimleriyle yakından ilişkilidir. Belirli ritmik kalıplar vücudu salınmaya, zıplamaya veya farklı şekillerde harekete itebilir. Modern dilde “bop” olarak adlandırılan tate-nori türü şarkılar ise zıplamaya teşvik eden hareketli, hızlı, akılda kalıcı ritimlerden oluşur. Nörobilimin, yarattığı fiziksel hareket sebebiyle “tate-nori etkisi” olarak tanımladığı bu biyolojik mekanizma, kişisel zevklere hitap etmenin ötesine geçerek bilinçaltını sakinleştiren bir faktöre dönüşür. Müziğin ritmine kapılarak hareket etme isteği, temelde beynin motor sistemleri ile işitsel merkezleri arasındaki iş birliğinden kaynaklanır. Tate-nori parçalar ise yüksek performans, egzersize bağlılık ve kaygı azaltma gibi terapötik faydalar sağlayabilir.

Tate-nori nedir?

Japoncada günlük bir kelime olan “nori” vücudun farklı şekillerde hareket etmesi ile ilişkili bir kavramdır. Tate dikey hareketi tanımlamada kullanılırken, yoko yatay hareketi betimler. Kısaca tate-nori, genellikle hızlı tempolu ve zıplamayı teşvik eden parçalar iken; yoko-nori, daha yavaş tempolu ve salınmaya teşvik eden şarkılardır. Müzik dünyasında yaygın olan bu kavramlar, müzik temposunun dinleyicide yaratacağı etkiyi tanımlar ve hareketi şekillendirir. Beyne “hareket et” modu vererek anlık enerji patlamasına dönüşen tate-nori müziği, kalp atışının hızlanması ve dopamin salınımıyla ilişkilendirilir. Nörobilimde “tate-nori etkisi” olarak bilinen bu tepki, beynin belirli ritimlere gösterdiği sinirbilimsel yanıtı gösterir. 

İnsan beyni tahmin etmeyi sever ve ritimdeki küçük sapmalarda ödül merkezini uyarır. Örneğin; yürüme ve koşma gibi hareketli aktivitelerde de yüksek tempo vardır, ancak hareket tekdüze ve tahmin edilebilirdir. Tate-nori müzik ise yüksek tempolu hareketi ani ve net vuruşlarla kırarak heyecanı artırır fakat kendi içinde beynin takip edebileceği bir düzene sahiptir. Beyin, müzikteki iniş çıkışlara tepki vererek hareketi önceden tahmin eder ve bu tahmini, vücuttaki çeşitli fiziksel ve duygusal düzenlemelerde kullanır:

• Dikey hareket, sinir sistemine “git” sinyali verir ve vücudu harekete hazır olarak kalmaya teşvik eder.
• Tate-nori parçalardaki ritimler, HIIT seansları veya kardiyo egzersizlerinde yaşanana benzer bir optimizasyon yaparak belirli hareket sekansları oluşturur.
• Tekrarlayan ve zamanlanmış zorlu hareket, ödül mekanizmasını uyarır ve efor derecesinin artırıp düşmesiyle birlikte vücuda daha fazla enerji verir. Düzenli tekrar sonunda fiziksel efor kolaylaşır ve tatmin pekişir.
• Egzersiz çalma listelerinde yüksek tempolar ve güçlü vuruşlar kullanılırken, tate-nori parçalar, çok iyi zamanlanmış yukarı-aşağı hareketi destekler. Beynin belirli tekrarla tahmin ederek odaklanmasını kolaylaştırırken tatmin duygusunu geliştirir. 

Yoko-nori nedir?

Sakinleştirici etkisiyle bilinen yoko-nori parçalar, tate-nori’nin aksine yatay hareketi destekler ve vücuttaki aşırı uyarılmayı önlemeyi hedefler. Dikey hareket fiziksel hareket ve güç ile bağıntılıyken, yatay hareket dinlenme ve sakinleşme ile ilişkilidir. Parasempatik sinir sistemi aktivitesini destekleyen yavaş tempolu yoko-nori parçalar da güvenlik ve rahatlama hislerini geliştirir. 

Sallanmanın fiziksel olarak verdiği bir rahatlama vardır. Salıncakta sallanmak, bir bebeği sallamak veya hamakta sallanmak aynı zamanda zihinsel bir ferahlık ve konfor sağlar. Koşma ve zıplama gibi eylemlerden farklı olan bu yanal hareket, vücuttaki vestibüler sistemi harekete geçirerek dinlendirici etki yaratır. Müzikte “yoko-nori” olarak bilinen parçalar, tam olarak bu hali destekler ve kişiyi doğal olarak yanal harekete teşvik eder. Genellikle yumuşak geçişler, hafif perküsyonlar ve manzara sesleri ile iç içe geçerek stres karşısında yatıştırıcı etki bırakmayı amaçlar. İstikrar ve düzenleme duyguları ile ilişkilendirilen bu tür parçalar, vücuttaki farklı süreçlerde etkili olabilir:

• Yanal hareket, kalp atış hızının yavaşlayıp dengelenmesine yardımcı olur ve fizyolojik uyaranların olumsuz etkisini azaltır.
• Daha az yönlendirici olan ritimler, dikkat ve aciliyetin kilitlenmesini önleyerek bilişsel yükü hafifletir.
• Yoga, esneme ve yaratıcılığı teşvik etme gibi süreçlerdeki zihinsel ve bedensel akışı kolaylaştırır. Gücün yerine akışkanlığı ve esnekliği vurgulayan aktiviteler için oldukça elverişlidir.

Çalma listesi önerisi

Tate-nori ve yoko-nori üzerine yapılan araştırmalar, müzik ve fiziksel hareket arasında bilimsel bir bağ olduğunu kanıtlıyor. İşitsel girdinin motor mekanizmalarda oluşturduğu çıktı, aktivite ve ruh hali üzerinde farklı tepkimelere yol açıyor. Dolayısıyla müziği bilinçli bir araç olarak kullanarak hem fiziksel durumunuzu geliştirmeniz hem de ruh sağlığını desteklemeniz mümkün olabilir. 

• Antrenman öncesi dikey hazırlık (Tate-nori): Egzersiz öncesinde tate-nori parçalar açarak harekete geçişi kolaylaştırın ve enerjinizi yükseltin. Belirgin trampet vuruşlarına sahip yüksek BPM’li pop, rock, techno şarkılar sayesinde henüz harekete başlamadan önce sinir sistemini yüksek tempoya hazırlar ve efor harcarsınız.
• Antrenman sonrası yatay soğuma (Yoko-nori): Yoğun antrenman veya stresli toplantı sonrasında yoko-nori parçalardan faydalanarak ruhu dinlendirin. Yumuşak ritimli reggae, folk ve indie şarkılarla vücudun yatay sallanma moduna geçmesine izin verin. Bu hareket sayesinde sinir sisteminin toparlanmasını kolaylaştırırsınız.
• İhtiyaca göre çalma: Dinlediğiniz müziklerdeki ritmi bir vites kutusu gibi düşünün. Canınız hayata enerji ve hareket katmak istediğinde tate-nori’den, yavaşlamak ve duyumsamak istediğinde yoko-nori’den faydalanın.

Kaynak: psychologytoday, soundonsound

İlginizi çekebilir: Müzik ruhun gıdası mıdır?